مجتمع آموزشی وپرورشی ایران زمین شوی بانه

سال همت مضاعف و کار مضاعف مبارک باد

شیوه ی اداره کلاس های چند پایه

مقدمه

             با مقایسه عناصر نظام آموزشی جوامع توسعه یافته در قرن جدید با ویژگی های نظام های آموزشی جهان در قرون گذشته در می یابیم که تعلیم وتربیت هم در قلمرو علم وهم در عرصه ی عمل با تحولات فراوانی همراه بوده است . این تغییرات بنا به مقتضیات اجتماعی ،فرهنگی ،اقتصادی و... نیاز های اساسی فراگیرندگان برای زیستن در عصر حاضر به منزله ی یک ضرورت مطرح است . سرعت این تغییرات در آموزش ابتدایی در یک دهه ی اخیرنسبت به دیگر دوره ها از آهنگ تند تری برخوردار بوده است. توجه به نظام آموزش جهانی با تاکید برمشارکت فعال دانش آموزان واصل پرورش همه بعدی در طیف یاددهی ، یادگیری وتوجه به اصل آموزش برای همه  از عوامل اصلی پیشرفت وترقی جوامع به حساب می آیند.

«همه کودکان باید دارای این فرصت باشند که حق خود رابرای برخورداری از آموزش باکیفیت در مدارس یا برنامه های جایگزین مدارس در هر سطحی از  آموزش که پایه ای واساسی تلقی می شود احقاق کنند.تمام دولت هابایدبه تکلیف خوددر باب عرضه کردن آموزش رایگان واجباری دبستانی مطا بق باکنوانسیون سازمان ملل متحد در باره ی حقوق کودک وسایر تعهدات بین المللی عمل کنند.»[1]

با توجه به توسعه وگستردگی دوره ابتدایی در راستای تعهدات بین المللی  وبرقراری عدالت آموزشی مخصوصا در نقاط محروم وصعب العبور روستایی وعشایری وهمچنین کاهش جمعیت دانش آموزی در دوره ابتدایی ضرورت تشکیل کلاس ها به صورت چند پایه اجتناب ناپذیر است . وبا توجه به اینکه کلاس های چند پایه دارای ساختار مخصوص به خود بوده ومعلمان همواره در اداره این کلاس ها با مشکلاتی مواجه هستند واز آنجاکه در فرایند تحقق اهداف برنامه درسی مهارت های معلمان عنصر کلیدی قلمداد می شود  ، بازنگری در نقش معلم در کلاس های درس  وشیوه های فعالیت وی  مخصوصاً در کلاس های چند پایه ضروری به نظر می رسد .در مقاله ی حاضر سعی برآن شده است این ضرورت ، با داشتن یک نگاه کلی به کلاس های چند پایه وبا مقایسه روشهای سنتی ونوین آموزشی وبررسی وجمع بندی میزان بهره گیری معلمان مدارس چند پایه از روش های نوین تدریس در طی بازدید های انجام گرفته از مدارس ، شیوه های مناسب یاددهی یادگیری در کلاس چند پایه مورد بحث وتجزیه وتحلیل قرار گیرد. وپیشنهادات وراهکارهای جهت بهبود عملکرد این کلاس ها ارایه گردد.

تعاریف عملیاتی واژه های کلیدی

کلاس چندپایه : تعداد دانش آموزانی درپا یه های مختلف تحصیلی دوره ابتدای (بیش از یک پایه ) که به طور همزمان دریک اتاق(کلاس)با یک معلم واحد مشغول تحصیل هستند کلاس چندپایه می گویند.

تدریس :  به مجموعه فعالیت هایی اطلاق می شود که هدف دار است ، آگاهانه صورت        می پذیرد ودر راستای اهداف آموزشی از پیش تعیین شده می باشد  وبر اثر تعامل سه رکن اساسی یعنی معلم ، یادگیرندگان ومواد ومنابع درسی استوار است  .[2]

یادگیری : عبارت است ازتغییری که در توانایی انسان ایجاد می شود وبرای مدت طولانی باقی        می ماند ونمی توان آن را به سادگی به فرایند های رشد نسبت داد.(گانیه 1977)[3]

 یادگیری عبارت است از تغییرات نسبتاً پایدار در رفتار یا توان رفتاری که از تجربه ناشی می شود.(رفتار گرایان)[4]

یادگیری فعال : آن نوع یادگیری است که دانش آموز خود در تولید مفهوم مشارکت داشته باشد .

یادگیری انفعالی : به تعبیر پائولو فریره ، یادگیری انفعالی یادگیری به مدل بانکی است .دانش آموزان طی یک دوره به تدریج مطالب رادرذهن خود ذخیره می کنند وهمان ها را درامتحان پس می دهند. [5]

شیوه های یاددهی یادگیری (روش های تدریس): عبارت است از مجموعه شیوه ها، راهبرد ها وشگرد هایی که معلم در کلاس درس براساس شرایط موجود وبرای دست یابی به اهداف یادگیری از آن بهره می گیرد.

شیوه های تدریس سنتی : در این مقاله منظور آن دسته از شیوه هایی است که به معلم به عنوان حاکم اصلی کلاس وارایه دهنده صرف اطلاعات ومعلومات نگاه می کنند وبرای دانش آموزان نقشی غیر از شنونده و مطیع بی چون وچرای دستورات معلم قایل نیستند .

شیوه های نوین تدریس : در این مقاله منظور آن دسته از شیوه هایی است که به دانش آموز به عنوان محور اصلی ومرکز ثقل فعالیت های کلاسی می نگرند و معلمان نقش راهنما وتسهیل کننده شرایط یادگیری را دارا می باشند .

کلاس های چند پایه در یک نگاه

تعلیم وتربیت درایران قدمت تاریخی دارد وبا روی آوردن ایرانیان به دین مبین اسلام ، تعلیم وتربیت در ایران باستان همگانی شد ونظام خاص آموزشی در کشور برقرار گردید برابر نظام آموزشی مذکور ، اصول آموزش وپرورش با مقررات واصول زندگی اجتماعی واقتصادی مردم سازش یافته بود وکودکان واعضای خانواده های ایرانی با اختیارات وسیعی می توانستند از سیستم تعلیم وتربیت استفاده کنند. در نظام آموزش مکتبی که از جمله شیوه های تعلیم وتربیت در کشورمان بوده است ، شیوه ای از کلاس های چند پایه حاکم بوده به این صورت که یادگیرندگان با داشتن سنین مختلف و پیشرفت های متفاوت دریادگیری دریک حجره(کلاس ) با یک استاد ؛ گرد هم می نشستند .هرکس مطابق با توانایی ها ی فردی خویش وبا بهره گیری ازتوان هم مکتبی های خودمراحل یادگیری راطی می نمود. نظام آموزشی در ایران بعدازاقدامات امیرکبیردرزمینه تاسیس مدارس عالی با استفاده از نظام های آموزشی اروپاییان (تاسیس دارالفنون) ،وبا بهره گیری ازتجارب چند ساله خود روح تازه ای گرفت.

با روی کارآمدن نظام مقدس جمهوری اسلامی وبا توجه به تاکید قانون اساسی مبنی براینکه هر کودک ایرانی که شرایط ورود به دبستان را داشته باشد ، باید از آموزش وپرورش رایگان برخوردار شود ، برنامه ریزان آموزشی برای دست یابی به اهداف آموزش وپرورش ، ودرراستای تحقق شعار عدالت محوری در تمام زمینه ها برنامه های آموزشی خویش را  به معرض اجرا گذاشت اما با توجه به پراکندگی روستاها در اقصی نقاط کشور پهناور ایران تشکیل کلاس ها به صورت چندپایه امری اجتناب نا پذیر گردید واین امر در سالهای اخیر با اعمال سیاست های کنترل جمعیت در کشور لزوم تشکیل این کلاس ها بیشتر شده است.

با بررسی شرایط وموقعیت های موجود در کلاس های چند پایه می توان محاسن ومعایبی را برای این گونه کلاس ها برشمرد که از آن جمله می توان به موارد زیر اشاره نمود:

محاسن کلاس چند پایه

*    تعامل بین دانش آموزان با سنین مختلف در یک کلاس در پیشرفت یادگیری موثر است و  می تواند یکی از عوامل مفید برای کمک به جامعه پذیر نمودن دانش آموزان باشد.

*    از توان واستعداد دانش آموزان پایه های بالاتر می توان در پایه های پایین کمک گرفت . ومشارکت وهمکاری می تواند از شیوه های متداول در این کلاس ها باشد.

*    کلاس چند پایه فرصت خوبی است تا دانش آموزانی که در سنوات گذشته به  بعضی از اهداف درسی دست نیافته اند در جریان یادگیری پایه های پایین تر قرار بگیرند.

*    کوچک بودن محیط زندگی دانش آموزان امکان برقراری ارتباط  موثر وصمیمی بین اولیا ومعلمان رافراهم می آوردواین امرباعث پیشرفت در شناخت وهدایت دانش آموزان می گردد.

*    وجود سایر افراد خانواده (خواهر /برادر) در کلاس که بیشتر اوقات روی می دهد ، عامل مهمی در کاهش اضطراب دانش آموزان ورودی کلاس اول می باشد .

*    دانش آموزان نسبت به مطالب درسی پایه های بالاتر یک دید کلی پیدا نموده و اضطراب از سختی مطالب درسی از بین می رود.

مشکلات موجود در کلاس چند پایه

·        حجم زیاد کتاب های درسی :

طی سالهای اخیر حجم زیاد کتاب های درسی مورد توجه وانتقاد کارشناسان ، والدین ومسئولان کشور قرار گرفته است وبیشتر انتقادات متوجه این سوال اساسی است که  : فرزندان این مرز وبوم با دریافت این حجم اطلاعات ارائه شده در کتابهای درسی وبا تحمل این زحمات ،هزینه ها وزمان صرف شده وتنش های روحی روانی به چه مهارت هایی دست می یابند وتلاش های آنان منجربه چه نتایجی می شود ؟اکثرمنتقدان براین با ورندفرایند آموزش فعلی منجر به نتایج زیرمی شود:[6] 1.انباشته شدن اطلاعات غیرقابل استفاده درذهن دانش آموز2.عدم کسب مهارت های اساسی برای مواجه بامسایل زندگی3.ایجاد نارحتی های روحی ،روانی به سبب زحمات وتنش های طاقت فرسا

حجم زیاد کتابهای درسی برای دانش آموزان درکلاس های چند پایه وبه خصوص برای  معلمان چندین برابرمی گردد.این درحالی است که متاسفانه در نظام تعلیم وتربیت ما برنامه درسی به فراموشی سپرده شده ومحتوای کتابهای درسی به عنوان برنامه درسی تلقی می گردند.

·        نادیده گرفتن عوامل تسهیل کننده یاددهی ویادگیری

کتابهای درسی به تنهایی موجب تحقق اهداف برنامه درسی نمی شوند.دیوار بلند بین مدارس وجامعه ،موجب محروم شدن مدارس از منابع اجتماعی از یک سو و محدودیت های اقتصادی موجب محروم شدن مدارس از وسایل، امکانات ،فضا ،تجهیزات وفن آوری آموزشی از سوی دیگر شده است.محروم شدن معلمان ودانش آموزان از این فرصت ها وامکانات ،موجب تغییر بسیاری از فعا لیت های عملی به تلاش های غیر عملی وحافظه ای وازدیاد پنهانی حجم کتابهای درسی شده است.واین معضل قطعاً در مدارس چند پایه  بیشتر است ومعلمان مجبورند فعالیت های نشاط آور را به سوی ورطه ای از محفوظات بی حاصل وسخنرانی های کسل کننده  سوق دهند ، دانش آموزان را به زیرورو کردن کتاب  های درسی وادار کنند . برجسته کردن مطالب حاشیه ای کتاب وآزمون های کمرشکن ازجمله دیگرمواردی هستند. که خسارت های جبران ناپذیری بر برنامه درسی تحمیل می کنند.

·        انتظارات ساختگی به جای انتظارات واقعی

         کاهش فرصت های شغلی در جامعه وناکارآمدی نظام تعلیم  وتربیت در پرورش شهروندانی کارآفرین ، با ادغام شدن با مشکلات فرهنگی ،اقتصادی واجتماعی موجود در خانواده های روستایی که محل اصلی تشکیل کلاس های چند پایه است روحیه ی تلاش وانگیزه تحصیل را درمیان دانش آموزان این کلاس ها از بین برده است.

·        فرایند مدیریت زمان

      یکی از مسایلی که همیشه برکیفیت کار یک کلاس چند پایه تاثیر می گذارد موضوع وقت است اکثر معلمان این کلاس ها از کمبود وقت شکایت دارند واین امرناشی از مدیریت ضعیف معلم برزمان موجود است ، وقتی عامل زمان به عنوان یک موضوع مهم وتعیین کننده در یک کلاس درس به درستی مدیریت نشود همه امور آموزشی را تحت تاثیر قرار می دهد .اگر معلم نتواند با علم به مدیریت زمان، زمان کافی را برای گفت وگووارتباط صمیمی با دانش آموزان آزاد کند نمی تواندفرایند تدریس وارتباط را تعمیق بخشد برای این منظور معلم باید عوامل ضایع کننده زمان را در کلاس درس تشخیص واثر آنها را کم کند.

 

ضرورت ایجاد تغییر 

چرا تلاش های ما در مدرسه نتیجه ی دلخواه را به دنبال ندارد؟ شکی نیست که همه ما با دلسوزی در حال انجام وظیفه هستیم .حتی از انجام وظیفه هم بالاتر . معلم در کلاس در س زندگیش را با دانش آموزان تقسیم می کند ، با این همه نتیجه ی کارش  آن چیزی نیست که انتظارش را دارد . تلاش بیشتر ما نه تنها جوابگو نیست بلکه خستگی را هم برتن می گذارد. اگر موضوع را با استعاره ی بازار در نظر بگیریم وفرض کنیم مدرسه یک بازار است در این بازار جدید چه چیزهایی تغییر کرده است ؟

1.    اولین تغییر در نوع مشتری آن (یادگیرنده) مشاهده می کنیم ، سلیقه ها ،علاقه ها ، نیازها وخواسته های  آنان با چند سال قبل قابل مقایسه نیست .

2.   دومین تغییر در شیوه ی فروشندگی در این بازار رخ داده است . سبک وسیاق فروشندگی سنتی  ، دیگر جوابگوی ارتباط با مشتری نیست . در این بازار نظام یاددهی ویادگیری تغییر کرده وچند طرفه شده است  وفرایند ها از نتایج مهم ترند، راه از مقصد اهمیت بیشتری دارد وماندن در بازار ، بسیار مهمتر از چیزی است که افراد به دست می آورند.

3.   سومین تغییر رادر خود بازار مشاهده می کنیم . در شکل جدید بازار در فضای  باز تشکیل می شود. یعنی یادگیری تنها در محلی به نام کلاس ودر موقعیتی به نام چهار دیواری مدرسه رخ نمی دهد . مرزهای سنتی در هم شکسته شده اند وفاصله ها ازبین رفته اند .هرچه فضا آزاد تر وسیال تر باشد ، امکان تحرک بیشتری فراهم می شود  .

با تغییر در ذائقه ی مشتری ، فوت وفن کاسبی ونیز در خود بازار دیگر نمی توان به سبک وسیاق گذشته وارد بازار  شد . امروزه بچه ها برای شنیدن به مدرسه نمی آیند ؛ فهرست تازه ای از تقاضا ها وپرسش های نو را با خود به مدرسه می آورند . آنها با اصل زندگی درگیر هستند .به مدرسه می آیند تا زندگی کنند وشیوه های گوناگون زندگی کردن را به چالش بکشند. بسیاری از ارزش های پذیرفته شده توسط ما که در فکر انتقال آنها به بچه ها هستیم ، برای آنان مورد سوال هستند . در بازار جدید بچه ها پشت ویترین به انتظار دانایی نمی مانند ، این ما نیستیم که کالای خود را به آنان می فروشیم بلکه آنان هستند  که کالای ما را انتخاب می کنند یا نمی کنند. پس با وجود این تغییرات نظام آموزشی بایستی همواره این انعطاف را دا شته باشد که در مسیر توسعه وترقی جامعه برنامه های خود را هماهنگ وهمسو نماید .  اما  در این راستا رسالت معلم چیست؟ مسئولیت های او کدام است ؟ با اینکه این سوالات قدیمی هستند ، پاسخ به آنها ، هر لحظه ممکن است جدید باشد؛ در غیر این صورت اثر بخشی معلم ، مبدل به کهنه آموزی می شود.در گذشته نقش اساسی و وظیفه اصلی یک معلم را  تدریس کردن می پنداشتند اما امروزه رسالت اصلی معلم رهبری فعالیت های یاددهی یادگیری می دانیم .

 

شیوه های یاددهی یادگیری (روش های تدریس)

مبانی فلسفی شیوه های تدریس[7]

با پیشرفت جوامع از طرفی وشناخت عملی رفتار انسان از طرف دیگر ، اصول وروش های تدریس نیز تغییر یافتند . با پیدا شدن فکر آزادی طلبی در جوامع کم کم احتیاج به وجود آمد که افراد در باره ی رویداد های محیط زندگی خویش  بیاندیشند وبراساس اطلاعات ومعلومات کسب شده تصمیم گرفته وبه مرحله اجرادربیاورند.این نکته قابل ذکراست که درروزگار ما باتغییر فلسفه اجتماعی وپیشرفت -های علمی باید در روش کار تربیتی نیز تحولاتی حاصل گرد د وبیش از هر چیز این تغییرات باید در روشهای آموختن صورت پذیرد .تغییر در روش بدون آگاهی از فلسفه تربیتی ونقطه نظر های فلسفی ونظریه قدما میسر نیست.

-     مکتب فلسفی ایده آلیسم (پندار گرایی): ازفیلسوفان معروف این مکتب می توان به افلاطون، کانت وهگل اشاره نمود .آنها معتقد بودندکه مربی محیطی خاص را برای کودک فراهم می کند ووظیفه او در این محیط راهنما یی کودک به سوی حقیقت است وباید دست کودک را بگیرید وبه درجات کمال برساند .

-     مکتب فلسفی رئالیسم (واقع گرایی ): کمینوس، بیکن ، هربارت واسپنسراز فیلسوفان معروف این مکتب به حساب می آیند ، به طور کلی این صاحب نظران معتقد هستند  روش های تدریس باید بر محسوسات مبتنی باشد وبه جای تلقین معلومات ، امکاناتی فراهم کرد که دانش آموزان فعالانه برای کشف حقایق خود راساً کوشش نمایند وحقایق را از طریق فعالیت های شخصی مورد بحث وکنکاش قرار دهند .

-     مکتب فلسفی ناترالیسم (طبیعت گرا): صاحب نظران این مکتب عبارتند از ژان ژاک روسو ، مکدوگال ،  سرندایک ، فروبل وپستالوزی .طبیعت گرایان معتقدند  در هر نوع تربیت باید به نیاز های کودک وطبیعت او توجه شود یعنی کودک محور تعلیم وتربیت باشد . آنان معتقدند که کودک به وسیله طبیعت ، اشیا و انسانهای دیگر تربیت می شوند. وشیوه تدریس به کشف دوباره موسوم است . در این شیوه معلم پرسشهایی را مطرح می کند که جنبه هدایت کننده دارد وکودکان با تلاش خود وراهنمایی معلم سوال مطرح شده را پاسخ می دهند.

-     مکتب پراگماتیسم (اصالت عمل ): از نظریه پردازان بزرگ این  مکتب می توان به چارلزپیرس ، ویلیام جیمز وجان دیویی را نام برد. دیویی که بزرگترین نظریه پرداز این مکتب است بهترین روش آموزش را در به کار بردن روش پژوهش علمی از سوی خود دانش آموزان می داند.دراین روش دانش آموزپس ازروبرو شدن با وضعیت مبهم ، پرسشی دقیق طرح می کند ، برای یافتن پاسخ به جستجو وگرد آوری اطلاعات می پردازد بر زمینه اطلاعاتی که فراهم آورده ، به پاسخ یا پاسخ هایی می رسد ؛ وسرانجام به سنجش وآزمایش پاسخ ها می پردازد تا از درستی یا نادرستی آنها مطمئن گردد.

یکی از منابع تعیین اهداف یک برنامه درسی که لزوماً انتخاب روش ها وشیوه های مناسب یاددهی ، یادگیری باید در راستای آن اهداف باشد نظریات یادگیری است . نظریات یادگیری عمدتاً سه خانواده هستند : نخستین خانواده به پیوند محرک وپاسخ S.R learning))تاکید می کند ، وهمه نظریه های یادگیری تقویت وشرطی شدن را در برمی گیرد. نکته ی اساسی در این نظریه ها تجربه است . دومین خانواده نظریه ی میدان(Field Theory) است که نظریه های میدان گشتالت ، میدان شناختی ومیدان ادراکی را در برمی گیرد در این نظریه ها کل از اهمیت ویژه ای برخوردار است . سومین خانواده نظریات یادگیری تئوری های اجتماعی(Social theory) است که توسط جامعه شناسان ، روانشناسان اجتماعی وانسان شناسان مورد تاکید قرار می گیرد. در این دیدگاه یادگیری یک فرایند اجتماعی است واز طریق جامعه پذیر شدن انجام می گیرد.

روشهای یاددهی یادگیری را از منظری دیگر می توان به دو روش تقسیم نمود :

الف ) روش های مبتنی برانتقال دانش به وسیله معلم (روش های سنتی ) : در این روش ها عامل ارتباط بین معلم ودانش آموزکلام است. واز قدیمی ترین روش های تدریس به حساب می آیند. در این روش ها محور فعالیت های فکری وعملی کلاس درس معلم می باشد . معلم دارای اعتبار وسندیت بوده ودر واقع مسئول انتقال معلومات است .این شیوه ی یادگیری را در واقع می توان یادگیری انفعالی نامید در این یادگیری دانش آموز در مقابل مفاهیم آماده واز پیش تولید شده ای قرار می گیرد وانتظار می رود آن را حفظ ودر موقع لزوم پس دهد . بهترین یادگیرنده از نظر معلم کسی است که گفته های معلم ونوشته های کتاب درسی راحفظ کند ودر موقع لزوم عیناً تکرار نماید. در این روشها کاربرد معلومات ودانش چندان مهم نیست ، بلکه مهم این است که یادگیرندگان هرچه بیشتر معلومات واطلاعات کسب کنند. طراحی این قبیل برنامه های آموزشی ساده است . زیرا معلومات  به نحوی که برنامه- ریزان درسی واحیانا مسئولان آموزشی برنامه ریزی کرده اند به یادگیرندگان منتقل می شود . اغلب معلمان دانش آموزان را به شیوه سخنرانی (الگوی شنیداری ) آموزش می دهند؛در حالی که امروزه ، نتایج روان شناسی یادگیری نشان می دهد که دانش آموزان در کلاس به شیوه های گوناگون             ( شنیداری ، دیداری وجنبشی) یاد می گیرند . حال اگر معلّمی تنها به شیوه سخنرانی آموزش بدهد اکثر دانش آموزان از آموزش های کلاسی معلم محروم می مانند و در یادگیری های خود با مشکلاتی مواجه خواهند شد . شعار آموزش به روش سنتی(سکوت ، گوش دادن وتکرار) بر مبنای حافظه پروری است. وازمهمترین ارزش های موردتاکید دراین روش آموزشمی توان به این موارد اشاره کرد :

·        یادگیری فرایندی است انتقالی  نه چندان جالب

·         نظریات شخصی ، عواطف ومشارکت از اهمیت چندانی برخوردار نیست وبهایی به آن داده نمی شود .

·    نقش معلم ودانش آموز در این روش (آموزش انتقالی ) کاملاً مشخص بوده وتابع یک نظام خشک تک بعدی است .

کاربرد اصول روانشناسی یادگیری شناختی وساخت گرایی واستفاده از نتایج تحقیقات ادگاردیل در مورد یادسپاری ویاد آوری آموخته ها در تولید منابع یادگیری گوناگون واجرای روش های آموزشی مناسب ، بسیار موثر وسودمند است . ادگاردیل می گوید، مردم :[8]  

10درصد آنچه را که می خوانند به یاد می آورند ؛

20درصد آنچه را که می شنوند ، به یاد می آورند؛

30درصد آنچه را که می بینند ، به یاد می آورند؛

50درصد آنچه را که می بینندو می شنوند ، به یاد می آورند؛

70درصد آنچه را که می گویندومی نویسند ، به یاد می آورند؛

90درصد آنچه را که می گویند وانجام می دهند ، به یاد می آورند؛

مشکل اساسی روش های تدریس سنتی آن است که برای عده ای مثمر ثمر وبرای عده ای مخرب است . در صورت کاربرد مستمر ، بی حساب ویکنواخت روش های سنتی انتقالی عده ی بسیاری فرصت پیشرفت در یادگیری را نخواهند داشت ، حال چنانچه روش های تدریس ویادگیری فاقد تنوع کافی باشد ، هرگز فرصت تحقق آرمان آموزش برای همه میسر نخواهد شد . در یک شوه ی تک روشی که ویژگی ها،علایق،قابلیت ها و نیاز های منحصر به فرد افراد را در نظر نگیرد،تحقق اصل  بهره مندی هرکودک ازتعلیم و تربیت مخدوش خواهد شد.این مهمترین علت کاربردروش های      یادگیری گوناگون ومتنوع ازسوی مجریان ومربیان درالگوهای جدید آموزش جهانی به شمار می رود.

کتب درسی

منابع علمی وآموزشی

امکانات فیزیکی

برنامه های تربیتی

برنامه های آموزشی

وسایل آموزشی

معلم

دانش آموزان

ب ) روشهای نوین تدریس : اصولاً دراین روش ها محور فعالیت های کلاس دانش آموزان هستند و کلیه امکانات آموزشی برای کمک به دانش آموزان مهیا می شودتا آنها را درامریادگیری فعالتر نماید. از مهمترین این روش ها می توان به روش های اکتشافی (برونر) ، حل مساله(دیویی) ، مشارکتی  ، شیوه های آزمایشی ، روش بازی ،گردش علمی ، شیوه نمایشی و...نام برد .تاکید بر تشکیل گروه های کاری ، یاد گیری مشارکتی ،تقویت اتکا به نفس ، تنوع یادگیری وایجاد یک محیط توام با بازی وسرگرمی در کلاس باعث تشویق دانش آموز ، تقویت انگیزه در آنان ودر نهایت حصول نتایج بهینه در یادگیری های شناختی وتاثیر گذار به لحاظ اجتماعی خواهد شد .گوناگونی شیوه های تدریس ویادگیری وسیله مهمی برای پیشبرد اصل برابری فرصت های یادگیری است زیراطبق نظریه شیوه های یادگیری هریک ازدانش آموزان شیوه های خاصی راترجیح می دهند به عبارت دیگر هر شیوه برای بعضی آسان ومطلوب وبرای بعضی نامطلوب است .  اساس کار این روش ها بر فعالیت دانش آموزان استوار است . گاندی از بنیان گذاران آموزش وپرورش جدید در هند تاکید زیادی بر فعالیت دانش آموزان داشت که گوشه ای از میرا ث به جای مانده از وی را می توان این گونه بیان نمود : تمام موضوعات درسی به کمک عمل وفعالیت خود دانش آموز ارایه شود ، به دانش آموزان فرصت کار کردن وفعالیت مستقل از معلم داده شود و....[9]

جان هولت (1967-John Holt)کتاب خود با عنوان چگونگی یادگیری کودکان را با این مطلب به پایان می رساند : «پرندگان پرواز می کنند ، ماهی ها شنا می کنند ، انسان ها فکر می کنند ویاد می گیرند.بنابراین نیازی نیست که ما کودکان را از راه خواهش کردن ، رشوه دادن یا ترسانیدن به یادگیری بر انگیزانیم . نیازی نیست که با تذکرات مکررآنان راوادار به یادگیری کنیم .کاری که باید انجام دهیم این است که تا آنجا که می توانیم دنیا را به درون مدرسه وکلاس درس وارد کنیم ؛ به کودکان کمک وراهنمایی مورد نیازشان را بدهیم ؛ وقتی که مایل به حرف زدن هستند با احترام به حرف هایشان گوش دهیم . وبعد سر راهشان کنار برویم ، می توانیم اعتماد کنیم که آن ها بقیه کارها را خود انجام خواهند داد .»[10]

انسان طبیعتاً موجودی اجتماعی است و وبه همیاری ومشارکت نیاز دارد بنا براین استفاده از شیوه های همیارانه به عنوان یک روش آموزشی منطقی وضروری است .  درچندین مطالعه ، که در موردتاثیر یادگیری همیارانه بر پیشرفت تحصیلی دانش آموزان در مقایسه با آموزش های سنتی انجام گرفته است تاثیرات مثبتی را در همه ی موضوعات عمده ، در همه سطوح سنی ، در دانش آموزان مدارس شهری وروستایی ودانش آموزان ممتاز، متوسط وضعیف نشان داده است .[11] یکی از این تحقیقات ، مطالعه ی (جنی ام . داتسون) است که به بررسی تاثیر یادگیری های مشارکتی به منزله یک روش آموزش بر پیشرفت تحصیلی دانش آموزان روستایی دونبار ، واقع در شهرفرمونت ویرجینای غربی آمریکا بوده است . این تحقیق به روش آزمایشی گروه آزمایش وکنترل انجام گرفته و نتایج این آزمون نشان داده بود که بین میانگین دو کلاس تفاوت معنی داری مشاهده شده است وتفاوت مشاهده شده با اطمینان 95 درصد معنی دار بود .[12]

 

جدول مقایسه روش های سنتی آموزش با روش های آموزشی مبتنی بر فعالیت دانش آموزان

موضوع

روش سنتی

روش های مبتنی بر فعالیت دانش آموز

تمر کز برنامه درسی

پوشاندن محتوا 

دانستن واقعیات

آموزش درس به درس

تاکید روی یک موضوع درسی

تعمیق یادگیری

درک مفاهیم واصول

توجه گسترده به موضوعات

محور آموزش

سخنرانی محور(گفتار محور )

فعالیت محور

تمرکز ارزشیابی

محصول ، نمره آزمون

مقایسه با سایرین

تولید اطلاعات

فرایند ومحصول دست آورد های ملموس مقایسه با خود نشان دادن درک

مواد آموزشی

متن

 سخنرانی

کتاب درسی

سوالات معلم ساخته

یافته های حاصل از آزمایش

 مطالعه

بحث وگفتگو

کار در کلاس

جداگانه

رقابتی 

کسب اطلاعات از معلم

گروهی

 همیاری

کسب اطلاعات با کمک همدیگر

نقش دانش آموز

از روی دستور العمل عمل می کند

حفظ وتکرار مفاهیم

شنونده محض

انجام دهنده تکالیف ودستورات معلم

جهت یادگیری را خود تعیین می کنند.

مفاهیم را کشف وعرضه می کنند.

تکالیف را خود مشخص می کنند.

با یکدیگر بحث وگفتگو می کنند.

نقش معلم

ارایه دهنده اصلی مطالب ومعلومات

حاکم اصلی کلاس

تعیین کننده تکالیف

تبعیت بی چون وچرا از کتب درسی

هماهنگ کننده وتسهیل کننده امر یادگیری

اهداف کوتاه مدت

- دانستن مفاهیم واصول

- مهارت های جدا از هم

- درک وکاربرد

- مهارت های مرتبط باهم

اهداف دراز مدت

توجه به سطح دانش

دانش آموزانی که دانش بیشتری دارند موفق ترند

توجه به عمق دانش

دانش آموزانی که در یادگیری خود محور،پایدار ومادام العمر مهارت بیشتری دارند موفق ترند .

اصول تعیین وانتخاب روش های تدریس[13]

برای انتخاب  یک روش یاددهی یادگیری مناسب اصولاًبایستی یک سلسله عوامل را در نظر گرفت . وتکیه بر یک روش آموزشی به تنهایی مثمر ثمر نخواهد بود بهتر است همواره تلفیقی از روش های مناسب را در نظر داشته باشیم . سه عامل اصلی در تعیین اصول انتخاب روش های یاددهی یادگیری در دوره ابتدایی تاثیر دارند ، که با توجه به هریک از آنها می توان اصول وضوابطی را برای انتخاب روش های مناسب ، ارایه داد :

اصول مبتنی بر روان شناسی جدید

اصول مبتنی بر عملکرد اجتماعی

اصول مبتنی بر اهداف دوره ابتدایی

روش باید:

علایق دانش آموزان را مورد توجه قرار دهد.

فرصت بروز فعالیت های خلاق را فراهم سازد.

برای تفاوت های فردی پیش بینی لازم را به عمل آورد.

فرصت یادگیری را از طریق مواد عینی فراهم سازد.

زمینه رشد مهارت های اساسی را فراهم سازد .

برای کودک بستر ومجرای رشد باشد.

زمینه تحقق یادگیری به معنای وسیع (شناخت ، گرایش ، مهارت )را فراهم سازد.

روش باید:

بین راهنمایی معلم وآزادی دانش آموز تعادل به وجود آورد.

امکان مشارکت دانش آموزان در حل مسایل زندگی را فراهم سازد.

فرصت های توسعه فرایند های گروهی را فراهم سازد .

برای تلاش های فردی از طریق استفاده از هنجار های گروهی انگیزه به وجود آورد.

برای قبول مسئولیت ها وتصمیم گیری ها فرصت لازم را فراهم سازد .

فرصت رشد تدریجی ، توانایی خود هدایتی را در دانش آموز فراهم سازد.

روش باید:

همه جنبه های رشد را در نظر بگیرد.

تعادل مناسب در فعالیت های دانش آموزان به وجود آورد.

دانش آموزان را به طرف اجتماع ، ملت وجهان  سوق دهد.

امنیت ورضایت خاطر را برای دانش آموزان فراهم سازد .

فراتر از مهارت های اساسی دوره ابتدایی (خواندن ، نوشتن وحساب کردن ) عمل نماید .

روش های یاددهی یادگیری در کلاس های چند پایه

    وضعیت تدریس وشیو ه انجام فعالیت های کلاسی  معلمان  کلاس های چند پایه در تعداد50کلاس چند پایه براساس  فرم های مربوط به  بازدید نمایندگی بخش از این مدارس مورد تجزیه وتحلیل قرار گرفت در این بررسی از مجموع شاخص های موجود درفرمهای  بازدید آنهایی که با رویکردهای نوین یاددهی ، یادگیری مرتبط بودند .بررسی گردید که نتایج این بررسی در جدول زیر آمده است :

ردیف

شاخص

عالی

خوب

متوسط

ضعیف

فراوانی

درصد

فراوانی

درصد

فراوانی

درصد

فراوانی

درصد

1

میزان بهره گیری از فعالیت ها ی گروهی ومشارکتی در کلاس درس

6

12

14

28

22

44

8

16

2

میزان توجه به تفاوت های فردی در ارایه فعالیت ها وتمرینات

0

0

12

24

8

16

30

60

3

ایجاد زمینه انجام فعالیت ها ی تحقیقی وپژوهشی توسط دانش آموزان

4

8

6

12

12

24

28

56

4

میزان بهره گیری دانش آموزان از وسایل آموزشی موجود در کلاس

18

36

14

28

8

16

10

20

5

میزان توجه به تلاش ها وفعالیت های مستمر دانش آموزان 

26

52

12

24

6

12

6

12

6

وجود فضای شاد وفعال در کلاس درس

22

44

14

28

8

16

6

12

7

میزان توجه به پرورش مهارت های ونگرش های ضروری در دانش آموزان

4

8

10

20

16

32

20

40

جمع

80

22

82

24

80

22

108

32

متاسفانه آنچه از بررسی فوق مشاهده می شود این نکته است که کمتر از 50 درصد معلمان  برای اداره کلاس وانجام فعالیت های کلاسی تا اندازه ای از روش ها وشیوه های نوین یاددهی ، یادگیری  استفاده می کنند . وبقیه همان راه گذشته را ادامه داده وهمچنان براستفاده از روش های خشک سنتی اصرارمی ورزند غافل از این نکته که بهره گیری از روش های سنتی مشکلات کلاس های چند پایه را تشدید می کند . برای روشن شدن این مطلب بهتراست مروری بر ویژگی های  آموزش به شیوه سنتی (غیر فعال ) ومشکلات موحود در کلاس های چند پایه داشته با شیم.(صفحات 4و12 همین مقاله )

همانگونه که در بحث ها ی قبلی بیان گردید در شیوه های سنتی نقش اساسی در کلاس درس برعهده معلم می باشد وبراساس این روش ها فعالیت های معلم در کلاس چند پایه چندین برابر می شود ،معلم بایستی برای ارایه وتدریس  مطالب درسی همه پایه ها در یک ساعت برنامه داشته باشد ، بررسی تکالیف  ، ارزشیابی ها ، تعیین فعالیت ها وتمرینات مکمل ، انجام تمرینات داخل کتاب ، در ضمن در بیشتر موارد انجام کارهای اداری آموزشگاه به عهده معلم می باشد با این وضع مشکلاتی از قبیل کمبود وقت ، خستگی زیاد معلم ودانش آموزان ، حجم زیاد کتاب های درسی ، کمبود امکانات آموزشی بیشتر وبیشتر نمایان وگریبا ن گیر معلم وکلاس خواهد شد  .

اما با داشتن رویکردی نوین به مسائل آموزشی وبهره گیری از روش های مبتنی بر فعالیت دانش آموزان علاوه بر دست یابی بهتر به اهداف آموزشی وپرورشی ، مشکلات ومعضلات تدریس در این کلاس ها کمتر وکمتر خواهدشد .زیرا در این شیوه ها بیشتر فعالیت های کلاسی برعهده دانش آموزان است ، درکلاس برنامه ریزی وتقسیم کار وجود دارد ، دانش آموزان با راهنماییهای معلم وبا کمک ویاری سایر دوستان خود در آن پایه یا پایه های دیگر مطالب را یاد می گیرند وبه یادگیری مداوم ، پایدار وعمیق تری دست می یابند . وجود رابطه صمیمی وعاطفی بین دانش آموزان ومعلم رشد همه جانبه ی دانش آموزان را تسهیل می کند ، مطالب آموخته شده  را در موقعیت های جدید به کار گرفته و یادگیری تثبیت می گردد. بسیاری از موضوعات درسی مرتبط در پایه ها ی مختلف را می تواند در یک ساعت درسی در کلاس ارایه گردد. درصورتی که دانش آموزان راههای کسب یادگیری را آموخته باشند بسیاری از مطالب را  ازطریق بحث وگفتگو ، فعالیت های گروهی ، انجام آزمایشات ، گردش های علمی ، انجام تمرینات وفعالیت های خلاق خواهند آموخت . پس آنچه که مشخص است استفاده از روش های نوین کار معلم را در کلاس سهل تر خواهد نمود اما در خارج از کلاس کار معلم سنگین تر خواهد شد زیرا پیاده کردن این گونه روش ها در کلاس مستلزم داشتن برنامه ریزی وآمادگی قبلی معلم می باشد .ازجمله  دلایلی که  معلمان هنوزپایبند روش های سنتی

هستند می توان به این موارد اشاره نمود :

-          عدم آگاهی معلمان از روش های نوین تدریس وشیوه های به کارگیری آنها در کلاس درس

-          مقاومت منفی معلمان در برابر تغییر روش های که سال ها به آن عاد ت نموده اند .

-          نتیجه مداری نظام آموزشی وترس معلمان از بازده ونتیجه کار

-          عدم تغییر کتب درسی ومنابع آموزشی همگام وهماهنگ با شیوه های نوین یاددهی یادگیری

-          عدم آگاهی والدین از شیوه های نوین وداشتن توقعات بر اساس شیوه های قدیم وفشاربر مدرسه ومعلم

-     عدم آگاهی بعضی از مسئولین از تغییر رویکرد های آموزشی وتوجه به رویکرد های قدیمی  مخصوصاً در بازدید ها

نتیجه گیری

رمز برخورداری ازنگرش مطلوب داشتن شوق به تغییر است .ما یا حاصل نگرش های خویش  هستیم یا فرمان بر وبرده ی آنها ،گزینش یکی ازاین دو با خود ماست . این که امروز کیستیم پیامد گزینش دیروز ماست فردا هم همان کسی خواهیم بود که امروز برمی گزینیم  تغییر کردن یعنی انتخاب ومیل به تحول .ما اغلب اوقات غافل از داشته هایمان غصه ی آنچه را نداریم می خوریم آنچه که ممکن است از نظر فردی بی ارزش باشد از نظر فرد دیگر دری گران بها است این به دید ما بستگی دارد .اگر به جای آنکه همیشه شعار زیاده خواهی سر دهیم  وهمیشه در فکر کمبود ها باشیم بیایم از امکانات موجود حداکثر استفاده راببریم نه تنها مدرسه ی ما بلکه جامعه ی ما شکل دیگری به خود خواهد گرفت .پس از همه ی ظرفیت های موجود به ویژه هم فکری ومشارکت سایرین به خوبی بهره بگیریم.امروز در عرصه ی پژوهش های علوم تربیتی ، حوزه جدیدی به نام آموزش مهارت های فراشناختی به وجود آمده است که هدف آن ، آموختن نحوه ی انتقال آموخته ها ونحوه ی یادگرفتن است که مراحل آن با خود آغاز گری شروع، با خود مشاهده گری ادامه وبا خود قضاوتی پایان می یابد دانش آموزان به جای اینکه اطلاعات را حفظ کنند باید یادبگیرند که اطلاعات را چگونه به دست آورند ، از اطلاعات به دست آمدهچگونه استفاده کنند واطلاعات به دست آمده را چگونه با هم ترکیب کنند . ،باید سعی کنیم این تفکر در کلاس های درس ما به خصوص کلاس های چند پایه برقرار گردد. معلمان ،ضمن استفاده از روش های جدید آموزشی وبهره گیری از فناوری اطلاعات در کلاس درس از یک رویکرد آموزشی مشخص هم پیروی می کنند . کاربرد انواع الگوهای یادگیری در روش تدریس سبب می شود که معلم ، کلاسی با نشاط ، پر تحرک ومحیطی غنی برای مشارکت در فرایند یاددهی یادگیری ایجاد کند . دانش آموزان در چنین کلاسی احساس مسئولیت می کنند واز تلاش وچالش های گروهی خود لذت می برند. آن ها از همدیگر بهتر می آموزند ونتایج یادگیری را متعلق به گروه خود می دانند وچون در کار خود احساس رضایت وموفقیت می کنند ، همیشه برای انجام دادن فعالیت های یادگیری آماده اند .این امر اتفاق نمی افتد مگر اینکه معلم در عمل نقش بسیار موثر شیوه های یادگیری را در کارایی تدریس تجربه ولمس کند . زیرا آنچه اهمیت دارد همان است که معلم در چهاردیواری کلاس خود انجام می دهد ، یعنی آنجا که او آزاد ومستقل است .

 

 

پیشنهادات وراهکارها

به منظور بهبود کیفیت کار مدارس چند پایه ودست یابی به اهداف آموزشی وپرورشی در این گونه مدارس پیشنهاداتی به شرح ذیل مطرح می گردد این پیشنهادات در دو طیف جداگانه برای مسئولین ومعلمان مطرح گردیده است :

مورد توجه مسئولین:

اعمال یک نظام یکسان برای مدارس چند پایه ومدارس مستقل مناسب نیست ، مسئولان بایستی در فکر تغییر این نظام باشند.

تشکیل کارگاه های آموزشی ودوره های ضمن خدمت با تاکید بر روش های نوین یاددهی یادگیری مخصوصاًدر مدارس چند پایه (با شرکت معلمان ومسئولین)

اعمال تغییر در کتب درسی مدارس چند پایه با این رویکرد که در این کتابها مطالب بیشتر به صورت خود آموز باشند .

استفاده از رسانه های جمعی وپخش برنامه های مناسب جهت بالا بردن آگاهی معلمان ، دانش آموزان واولیادر رابطه با رویکرد های جدید آموزشی کشور

  با توجه به لزوم برنامه ریزی درخارج از وقت کلاسی به وسیله معلمین کلاس های چند پایه ، پرداخت اضافه کاری وحق الزحمه به این معلمان ضروری با توجه به تعداد پایه وتعداد دانش آموز  است .

v    تشکیل گروه های آموزشی چند پایه در کنار سایر گروه های دیگر برای پیگیری مسایل آموزشی این کلاس ها

بهره گیری از معلمان توانمند وکارآمد جهت پست راهنمای تعلیماتی برای این گونه کلاس ها با در اختیار گذاشتن امکانات مورد نیاز وکاهش تعداد کلاس های تحت تصدی

o       کاهش نرم اختصاص معلم در کلاس های چند پایه با توجه به تعداد پایه ها وتعداد دانش آموزان  

تلاش در جهت تهیه امکانات وتجهیزات مورد نیاز این مدارس از جمله امکانات فیزیکی ، وسایل آموزشی ، تجهیز کتابخانه ها و....

 

مورد توجه معلمین :

o       داشتن برنامه ریزی مناسب برای هر جلسه درسی لازم وضروری است .

o       اعتماد کردن به یادگیرندگان دررشد شخصیتی وایجاد جاذبه های درسی وتحصیلی موثر است .

o       مشخص کردن انتظارات آموزشی به طور واضح در اول هر جلسه آموزش یا قبل از آن در تحقق آنها اثر دارد .

o       ایجاد فضای بحث ومشارکت درکلاس درس درجذب دانش آموزان وافزایش یادگیری آنها اثردارد.

o    ایجاد ارتباط بین مطالب درسی وزندگی اجتماعی ، به عمق بخشیدن به یادگیری وعلاقه به تحصیل کمک می کند .

o    در قالب هر درس برپیوند های موجود با دیگر دروس تاکید گردد.(توجه به ارتباط عرضی مطالب) تا بذر ادغام وبه هم پیوستگی در ذهن دانش آموز کاشته شود.

o       مطالعه وتحقیق و به روز نمودن اطلاعات از ابزار های مورد نیاز یک معلم است پس از آن غفلت نکنیم .

o    بهره گیری از شیوه اداره کلاس های چند پایه وتدریس مطالب درسی به صورت گروهی  یعنی آموزش هم زمان مطالبی که در پایه های مختلف دارای ارتباط طولی می باشند صرف نظر از موقعیت این مطالب در کتاب های درسی (یک نمونه طراحی آموزشی که براساس این شیوه تهیه شده است پیوست می باشد. )  

o    انتخاب روش ترکیبی ازراهبرد های یاددهی یادگیری به دو دلیل توصیه می گردد. یک روش ممکن است برای یادگیری مطالب معینی مفید باشد ، بعضی از دانش آموزان ممکن است با روشی خاص وباسهولت بیشتری مطالب را بیاموزند.

o    سازمان دهی فیزیکی کلاس درس یا چیدمان آن یکی از مهمترین عواملی است که برای فراهم کردن فرصت تدریس مؤثر است ، معلم باید فضای خشک کلاسی را تبدیل به فضای یادگیری نماید .( مجموعه ای در رابطه باسازماندهی فیزیکی کلاس درس چند پایه انتخاب شده از مجله شماره 8 رشد آموزش ابتدایی1384پیوست می باشد .)  

منابع وماخذ مورد استفاده

! بی.آر هرگنهان ،متیو اچ السون، مقدمه ای بر نظریات یادگیری ، ترجمه علی اکبر سیف ، مؤسسه نشر دوران، تهران 1384

! نوروزی داریوش وهمکاران ، فنون ومهارت های تدریس ،انتشارات پیام نور ،1381

! حاجی اسحاق سهیلا، فرایند یاددهی یادگیری در کلاس های چند پایه ، نشر کورش تهران 1383

! دفتر همکاریهای علمی بین المللی وزارت آموزش وپرورش ،مجموعه گفتار های برنامه ی درسی ، تهران 1379

! نقیب زاده میر عبدالحسین ، نگاهی به فلسفه ی آموزش وپرورش ،انتشارات طهوری ، تهران 1374

! ملکی حسن ، برنامه ریزی درسی (راهنمای عمل )، انتشارات پیام اندیشه ،  مشهد 1380

! دفتر ثبت شاخص های کلاسی ، سازمان آموزش وپرورش کردستان ،1385

! قدیمی غلام رضا ،درسهایی از آموزش وپرورش هند ، رشد معلم ، فروردین 85 ص 18تا 20

! یغما عادل ، رشد تکنولوژی آموزشی ،آذر 1383ص2وتکنولوژی بهمن 84ص2 همان نویسنده

! سلطانی تهرانی محمد ،مشکلات کلاس های چند پایه ، رشد معلم دیماه 1376، ص47

! شریفیان احمد،شیوه های مشارکت یادگیرندگان،رشدتکنولوژی آموزشی ، بهمن 1381ص47

! عالی مریم ، افزایش پیشرفت تحصیلی ، ترجمه مقاله ،تکنولوژی آموزشی اسفند 83 ص18

! کرام الدینی محمد، یادگیری مبتنی بر پروژه ، رشد آموزش ابتدایی ، آذر 1383ص 20

! تلخایی محمود ، معلمان آینده ، رشد تکنولوژی آموزشی ، مهر 1383 ص 40

! سبز علی سنجانی بتول ، اشکال کار کجاست ، رشد معلم مهر 1383 ص 7

!  عزیزی زاویه سید قدرت الله ، مدارس چند پایه را دریابیم ، دو هفته نامه نگاه ، شماره 264 ص6



[1] اجلاس جهانی آموزش وپرورش ،داکار 28-26 آوریل 2000

[2] فنون ومهارت های تدریس ، تالیف دکتر نوروزی وهمکاران ص 17

[3] روان شناسی پرورشی ، علی اکبر سیف ص 48

[4] - مقدمه ای بر نظریه های یادگیری ، ترجمه علی اکبر سیف ص 22

[5] دفتر ثبت فعالیت های کلاسی کلاس چند پایه ، سازمان آموزش وپرورش استان کردستان ، سال85/84

[6] یزدانی جواد،حجم زیاد کتابهای درسی ،رشد معلم آبان 1381

[7]برگرفته از  روش ها وفنون تدریس ، نوروزی داریوش وهمکاران ، صفحات 153الی 160

[8] یغما عادل ، گذار از شیوه های آموزش ، رشد تکنولوژی آموزشی ، بهمن 84

[9]  در سهایی ازآموزش وپرورش هند ، غلامرضا قدیمی، رشد معلم فروردین 85 ص 18

[10] مقدمه ای بر نظریه های یادگیری ، ترجمه علی اکبر سیف ، ص 515

[11] اسلاوین 1991

[12] عالی مریم ، مجله رشد تکنولوژی آموزشی ، اسفند 83

[13] ، برنامه ریزی درسی ، حسن ملکی  ، برگرفته ازصفحات 74تا 79

+ نوشته شده در  89/11/14ساعت 13:16  توسط حیدر شریفی وحسین عباسی   |